Οι Λέξεις του τίτλου όσο “ατάκτως εριμμένες” κι αν φαίνονται, εντούτοις συνδέονται και μεταξύ τους αλλά και με όσα συνέβησαν στη συγκέντρωση του Συντάγματος και ειδικότερα με τον τρόπο που επέλεξαν οι συγκεντρωμένοι να εκφραστούν. Ειπώθηκαν πολλά υπέρ και κατά.
Ας δούμε τι σημαίνουν οι λέξεις. Τους εννοιολογικούς συσχετισμούς τους αφήνω σε σας.

Αφορμή γι αυτό το παιχνίδι με τις λέξεις (βλ. για το blog μου και μένα), είναι το πολύ ενδιαφέρον post του Old Boy για τις μούτζες ή μούντζες εκείνης της συγκέντρωσης.

Στο Βυζάντιο λοιπόν, τους κλέφτες, τους δειλούς, τους μέθυσους, τους μοιχούς, τους προδότες και άλλους, είτε ήταν απλοί πολίτες είτε εξέχουσες προσωπικότητες, τους διαπόμπευαν.
Η διαπόμπευση σε πλατείες και δρόμους ήταν από τα πιο αγαπημένα θεάματα των βυζαντινών.
Είναι αυτό που λέμε “είδα τις πομπές σου”

Πράξη πρώτη της “τελετής” διαπόμπευσης ήταν το κούρεμα, το οποίο ήταν πολύ μεγάλη προσβολή για τον ένοχο. Το «κουρεύω» οι βυζαντινοί το έλεγαν και «κουράζω». Η Διαπόμπευση εκτός από εξευτελιστική διαδικασία ήταν και ιδιαίτερα κοπιώδης γιατί τον τιμωρημένο, κατα τη διάρκεια της “τελετής”, τον χτυπούσαν κιόλας. Απο τότε το «κουράζω» έγινε συνώνυμο του «καταπονώ».
Από κει βγαίνουν και οι φράσεις «Άντε να κουρεύεσαι» ή «Αστον να κουρεύεται» που σημαίνουν ότι κάποιος είναι τόσο αχρείος ώστε του αξίζει το κούρεμα (άρα η διαπόμπευση).

Πράξη δεύτερη. Για να διασκεδάσουν το κοινό που παρακολουθούσε τη διαπόμπευση και να γελοιοποιήσουν τον τιμωρούμενο, άλειφαν το πρόσωπό του με ένα είδος καπνιάς (φούμο), την «ασβόλη». Τον «αποσβόλωναν». Το ρήμα «αποσβολώνω» είναι αντίστοιχο του αρχαίου «προπηλακίζω». Σύμφωνα με το λεξικό του Σουίδα, «Προπηλακισμός: ύβρις είρηται δε από τον πυλόν επιχρίεσθαι τα πρόσωπα των ατιμίαν και ύβριν καταψηφιζομένων».
Σχετικές φράσεις το “έμεινε αποσβολωμένος”, “έφυγε αποσβολωμένος” κ.λ.π

Την «ασβόλη» την έλεγαν και «μούτζα» που σημαίνει μουντό χρώμα αλλά και παλάμη μουτζουρωμένη από στάχτη. Προέρχεται ίσως από το «μούζα = μαυρίλα» ή από το μούντα, μουντός.
Την ασβόλη την έπιαναν με όλη την παλάμη και την άλειφαν στο πρόσωπο με ανοιχτά τα δάχτυλα. Έτσι προέκυψε, η παλάμη με ανοιχτά δάχτυλα, να είναι υβριστική χειρονομία.
Σχετικές φράσεις είναι «κοίτα μη με μουτζουρώσεις = κοίτα μη με προσβάλεις» ή «έφυγε μουτζουρωμένος= έφυγε ντροπιασμένος»

Όταν ο ένοχος είχε διαπράξει πολύ μεγαλύτερο παράπτωμα, όπως συνομωσία κατά του Αυτοκράτορα ή προδοσία, τότε πριν την «πομπή» του τον τύφλωναν. Δηλαδή είχε και μούτζες και τύφλες. Με μια λέξη ήταν «μουρτζότυφλος» ή «μούρτζουφλος».
Έτσι η μούτζα σήμαινε τύφλα και το αντίστροφο.

Κάθε ομοιότητα με πρόσωπα, καταστάσεις και πομπές, δεν είναι καθόλου συμπτωματική!

Οι πηγές μου: 1. Τάκη Νατσούλη «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις» Εκδ. Σμυρνιωτάκη

2. Το ημερολόγιο της Γιαγιάς μου. Έκδοση μοναδική και χειρόγραφη.

Πανωραία Χατζηκώστα. Την ξέρετε; Όχι; Λάθος!
Σίγουρα την ξέρετε. Σίγουρα έχετε ακούσει το “όνομά” της τουλάχιστον μια φορά στη ζωή σας. Πιθανόν να το έχετε πεί και σεις.

Ποια ήταν η Πανωραία Χατζηκώστα;
“Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε στο Αϊβαλί μια πολύ όμορφη και πλούσια αρχόντισσα, σύζυγος εύπορου εμπόρου.
Όταν οι Τούρκοι πυρπόλησαν το Αϊβαλί, η Πανωραία έχασε σύζυγο, παιδιά και όλα τα πλούτη της.
Κατάφερε να φτάσει ως τα Ψαρά και από κει στην Πελοπόννησο, όπου άρχισε να ξενοπλένει για να ζήσει. Με τον καιρό όμως “ψήλωσε ο νους της” και άρχισε να θολώνει. Ζητιάνευε για να ζήσει και θεωρούσαν ότι “τάχει χαμένα”.

Μια Κυριακή του 1826 όταν κυβερνούσε ο Καποδίστριας, στήθηκε ένα τραπέζι στην πλατεία του Ναυπλίου για να γίνει έρανος για το Μεσολόγγι. Κανείς δεν έκανε καμιά κίνηση, μέχρι που πρώτη η Πανωραία πλησίασε το τραπέζι: “ Δεν έχω τίποτα άλλο από αυτό το ασημένιο δαχτυλίδι κι αυτό το γρόσι. Αυτά τα τιποτένια προσφέρω στο μαρτυρικό Μεσολόγγι” είπε περήφανα η γριά πλύστρα Χατζηκώσταινα και τα άφησε πάνω στο τραπέζι.
Τότε κάποιος από το πλήθος φώναξε “Για δείτε, η πλύστρα η Ψωροκώσταινα πρώτη πρόσφερε τον οβολό της”.
Εκείνη την εποχή, σε μια συνεδρίαση της Συνέλευσης, κάποιος θέλοντας να πει για την φτώχεια του Ελληνικού Δημοσίου, το παρομοίασε με την γνωστή ζητιάνα την Ψωροκώσταινα.
Ο χαρακτηρισμός έμεινε για να χαρακτηρίζει για χρόνια ολόκληρα όχι μόνο το Ελληνικό Δημόσιο αλλά και ολόκληρη την Ελλάδα.”

Τι απέγινε η Πανωραία Χατζηκώστα;
Όταν, μετά το περιστατικό, ο Καποδίστριας ίδρυσε το Ορφανοτροφείο, η Πανωραία προσφέρθηκε να πλένει τα ρούχα των ορφανών χωρίς πληρωμή…

Σύμφωνα με το ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ:
“Ψωροκώσταινα: Το ελληνικό κράτος, η Ελλάδα ως κράτος φτωχό, που βασίζεται για την ύπαρξή του περισσότερο στην εθελοντική συνδρομή και προσπάθεια των κατοίκων του παρά στη σωστή και ορθολογική οργάνωση και διαχείριση των εσόδων του”.

Η ψωροκώσταινα έγινε συνώνυμο της μιζέριας.

Μετά από αυτή την ιστορία, για μένα είναι συνώνυμο μεγαλείου και δύναμης αντίστοιχου αυτού της Πανωραίας Χατζηκώστα, όχι γιατί πρόσφερε ό,τι είχε αλλά κυρίως γιατί έζησε μια καταστροφή και είχε τη δύναμη να ξανασταθεί στα πόδια της. Όπως και όλος αυτός ο κόσμος που ξεριζώθηκε τότε. Οπως όλος αυτός ο κόσμος που ξεριζώνεται και σήμερα.

Πηγές:
1. “ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΦΡΑΣΕΙΣ ΠΑΡΟΙΜΙΩΔΕΙΣ» του ΤΆΚΗ ΝΑΤΣΟΥΛΗ.
2. ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ του Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ
3. Το ημερολόγιο της γιαγιάς μου

Τα σχόλια δικά σας. Εγώ έμεινα και άφωνη και… άγραφη!

Βρέθηκε η εξής αναγραφή σε ισολογισμό αγγλικής κοινότητας γύρω στο 1800 : ” ..για την επισκευή του φίμωτρου, που χρησιμεύει για τιμωρία του γυναικείου κουτσομπολιού και για την αγορά δύο σχοινιών του ιδίου, πληρώθηκαν 1 σελίνι και 12 πένες”.

Αν το μυαλό σας πάει σε κάτι σαν φίμωτρο σκύλου κάνετε λάθος. Ηταν μια σιδερένια κατασκευή με μια σιδερένια γλώσσα που έμπαινε στο στόμα της άμοιρης και δε μπορούσε να αρθρώσει λέξη. Αν το τολμούσε, το μέταλλο που ήταν μέσα στο στόμα της την πλήγωνε και την πονούσε μέχρι λιποθυμίας.

Και για να μη κουνάμε το κεφάλι για τους Αγγλους, παρόμοια φίμωτρα χρησιμοποίησαν και οι Βυζαντινοί, οι Φράγκοι καί άλλοι λαοί και μάλιστα θεσμοθετημένα! Στη χώρα μας δε, ήταν επίσης γνωστή αυτή η …”μέθοδος” ( εμείς θα μέναμε πίσω;), αν κρίνω απο την ύπαρξη της φράσης “Γυναίκα δίχως φίμωτρο, αλί που θα την πάρει.”

Σχόλια, όπως προείπα, δεν έχω. Έχω όμως μια απορία: Με τους άντρες κουτσομπόληδες τί έκαναν;

Πηγές: 1. Τάκη Νατσούλη “Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις”

και

2. Το ημερολόγιο της γιαγιάς μου, στο οποίο επιμελώς σημείωνε όσα της έλεγε η γιαγιά της και για τα οποία θα σας ενημερώνω σε τακτά χρονικά διαστήματα.

Οι αρχαίοι μας πρόγονοι είχαν αδυναμία στο συκώτι των ζώων ως έδεσμα. Αντιπαρέρχομαι με ανωτερότητα το ότι αυτό περιλαμβάνει και το συκωτάκι απο πάπιες και συνεχίζω.

Είχαν προσέξει λοιπόν ότι το συκώτι απο ζώο που είχε φάει σύκα ήταν διογκωμένο και νόστιμο. Ετσι, πριν το ζωάκι γίνει τροφή το τάϊζαν αποκλειστικά με σύκα και πετύχαιναν διπλό στόχο. Μεγαλύτερο συκώτι και πιο νόστιμο. Υπάρχει και η άλλη εκδοχή που λέει οτι το συκώτι το μαγείρευαν με πολλά σύκα. Το “πιάτο” αυτό το ονόμαζαν “συκωτόν ήπαρ”. Με τον καιρό κόπηκε απο την καθομιλουμένη το ήπαρ και έμεινε το συκωτόν και έφτασε μέχρι τις μέρες μας ως συκώτι.

Άλλες φράσεις που συνδέονται με το συκώτι είναι το “μου κόπηκαν τα ήπατα” όταν κάτι μας έχει φοβίσει ή τρομάξει πολύ και το γνωστό “μου έπρηξε το συκώτι” όταν κάποιος μας έχει θυμώσει ή εκνευρίσει πολύ.

Αυτό το τελευταίο συνδέεται με την άποψη οτι το συκώτι είναι ή έδρα του θυμού. Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και θα την αναλύσω σε ένα επόμενο post.